Көптеген компания үшін қазіргі жағдайдағы негізгі тапсырма — бизнесті сақтау, яғни аман қалу. Кейбір бағалаулар бойынша, меншік иелерінің (басшылардың) тек 15–20%-ы ғана перспективалар мен даму туралы ойлайды. Компанияның болашағына қалай қарап, стратегиялық жоспармен қалай айналысуға болады? Бұған стратегиялық сессия өткізу сияқты тиімді құрал көмектеседі. Стратегия бойынша сарапшымен бұл құралдың қалай жұмыс істейтінін және оның ерекшеліктерін талдап көрейік.

— Александр, сіздің сөзіңізше, нарықтық жағдай қаншалықты күрделі болса, стратегиялық сессияларды өткізуге деген қызығушылық соншалықты артады. Сіз мұны қалай түсіндіре аласыз?

— Шынымен де, 2022 жылы небары жарты жыл ішінде мен әртүрлі компаниялардың стратегиялық сессияларында консультант ретінде шамамен 60 күн өткіздім. Бұл менің дерлік 30 жылдық тәжірибемнің ішіндегі рекордтық көрсеткіш. Бизнес шынымен мұндай қиын қиындықтарға бірінші рет тап болғанын ескеру маңызды. Иә, көптеген компания бұл жағдайда барлық күш-жігерін аман қалуга бағыттады — содан «өрт сөндіру», қысқа мерзімді (ең көбі бір ай) жоспарлар және бәрі қандай да бір ғажайып жолмен шешілетінін күту туындады. Дегенмен компаниялардың шамамен 15–20%-ы болашаққа қарап, өздеріне алыс мақсаттар қояды. Және стратегиялық сессия — дәл осы құрал, оның көмегімен ең қиын сұрақтарға да жауап беруге болады.

— Қандай сұрақтар туралы айтасыз?

— Бұл бизнестің негізгі «ауырсынуларын» көрсететін сұрақтар. Кейбіреулер үшін бұлар жалпы сәттерге қатысты: қазіргі жағдайда қандай әрекет жасау керек, көрсеткіштердің өсуіне қалай шығу керек, жаңа идеяларды қайдан алу керек, бизнес перспективалары туралы қалай ойлану керек және т.б.

Көптеген сұрақ нақтырак койылады:

Бурын стратегия эзірлеген компаниялар буган оны кайта карастырады. Бiрак ол озектiлiгiн сактаса да, озгерген жагдайларды ескере отырып, жузеге асырута жана тэсiлдер кажет болуы мумкiн.

— Анъиктамадан бастайык: стратегиялык сессия деген не?

— Магын мынадай тужырымдама унайды: бул компания ушiн манызды стратегиялык шешiмдердi бiрлесiп эзiрлеуге мумкiндiк беретiн форматтагы топтык жумыс, бул орайда сессияга уйымнын басшылары катысады. Атап отуiм керек, бул стратегиялык шешiмдер туралы, операциялык немесе тактикалык емес. Тагы бiр манызды сэт: стратсессия — бул уйымнын негiзгi кызметкерлерiнiн потенциалы мен куштi кузыреттерiн пайдалануга мумкiндiк беретiн бiрлескен, топтык жумыс.

Стратегиялык сессия кезiнде шешiлетiн бiрнеше негiзгi тапсырманы белiп корсетер едiм:

Стратегиялык сессиялар кезiнде, жинактап айтканда, бизнестiн дамуымен байланысты сурактар шешiледi. Мунда операциялык жэне тактикалык сэттер талкыланбайды — олар ушiн баска форматтар бар.

Создсiз, бiр сессияда барлык тапсырманы шешу мумкiн емес — мунда озiнiн мумкiндiктерiн накты багалау керек.

Негiзгi тапсырмалардан баска, стратегиялык сессия кезiнде косалкы тапсырмаларды да шешуге болады. Мысалы, бул баскару командасы ушiн жалпы акпарат кенiстiгiн калыптастыру, оларды бiр максат тонiрегiнде уйыстыру, топта жумыс iстеуге окыту, негiзгi кызметкерлердiн бизнестi дамыту процесiне катысуын арттыру. Бiрак бул максаттардыn косалкы, негiзгi емес екенiн есте сактау манызды.

— Стратегиялык сессияны откiзу ушiн канша уакыт кажет? Оган дайындалу процесiнде кандай сэттердi ескеру кажет?

— Негiзгi максаттарга байланысты сессияны откiзуге жарты кун да, 2–4 кун де кетуi мумкiн. Стратегияны эзiрлеу ушiн бутiн стратсессиялар сериясы кажет болады.

Создсiз, алдымен максаттарды аныктау кажет, эйтпесе кейiнгi барлык эрекеттер магынасыз болады. Содан кейiн iс-шараныn сценарийi эзiрленедi, бул орайда топка кiмдер кiретiнiн — осы адамдар арасында кандай катынас бар, олар калай озара эрекеттеседi, психологиялык ерекшелiктерi кандай екенiн ескеру манызды. Дэл осы жерде сессия кезiнде кажет болатын куралдарды аныктаймыз. Келесi кадам — таймингтi аныктау жэне белiнген уакытта койылган максаттарга жететiнiмiздi накты багалау. Сессия аякталганда, нэтижелердi бекiтiп, кейiнгi эрекет жоспарын аныктау кажет. Сессияга дайындык барысында да, оны откiзу кезiнде де негiзгi роллерiнiн бiрiн фасилитатор* атхарады — топта коммуникацияныn сэттiлiгi осы катысушыга байланысты.

*англ. facilitator сезiнен — «комекшi, делдал» (латын тiлiндегi facilis — «когайлы, женiл» сезiнен шыккан).

— Бул кандай маман — сырткы ма элде компанияда жумыс iстейтiн бе? Одан не талап етiледi?

— Бул iшкi де, сырткы да маман болуы мумкiн. Манызды сэт — фасилитатор тапсырыс берушiге катты тэуелдi болмауы керек. Сонымен катар, компания стратегия эзiрлеумен айналыссa немесе стратегиялык тапсырмаларды шешсе, фасилитаторга стратегия калыптастыруга катысу тэжiрибесi жай ғана кажет, оныn да аз емес. Оныn артында стратсессиялар откiзу тэжiрибесi де болуы керек. Сонымен катар одан бизнес зандарын тусiну, тапсырыс берушi жумыс iстейтiн нарыкгагы негiзгi тенденцияларды бiлу, командада кэсiби жаргонга тез ауыса бiлу, катысушыларга уакытында дурыс сурактар кою кабiлетi талап етiледi.

Консалтингте дерлiк 30 жылдык тэжiрибем бар болгандыктан, кошырейiн, егер фасилитацияга компанияларга баскару мэселелерiн, эciресе стратегиямен жумыс iстеу болiгiнде, шешуге комектесетiн консультантты тартсак — бул ен жаксы нуска.

Фасилитатор ушiн манызды дагды — топтык динамиканы баскару. Бул адамнан да икемдiлiк, кутпеген сэттер тутала кезiнде сессия сценарийiне тузету енгiзу кабiлетi талап етiледi. Фасилитатордыn негiзгi тапсырмаларынын бiрi — статусы мен кызметiне карамастан сессиянын эр катысушысын талкылауга тарту. Фасилитатор кейбiр сэтте талкылауды откiрлей де алады, оныn кейiнгi барысын баклай отырып жэне салдары ушiн жауап беры отырып. Соныменен, бул адам кенжiстiк болмауы керек: стратегиялык сессиялар — бул мiндеттi турде драйв пен энергия.

— Фасилитатор неге сараптамага ие болуы керек екенi туралы сейлесейiк. Ол оны сессия кезiнде калай колдана алады?

— Бул анык. Баскару командасы он жэне жуз миллион долларга жуык сурактарды талкылап, ipi инвестициялар жэне олеулi нарыктык улес коп шiде туpган деп елестетiнiз. Меншiк иесi немесе топ-менеджер командамен жумыс iстеуге, оны ортак тусiнiмге жэне кажеттi шешiмдi кабылдауга кiмге сенедi? Айталык, бiз бeделдi Англия Премьер-лигасынын командасы туралы айтамыз. Оны кiмге сенуге болады — гольф жонiнен жаттыктырушыга, эуесыoй футбол командасынын ойыншысына элде осы чемпионатта женiске жеткен профессионал жаттыктырушыга? Мунда варианты жок. Дегенмен клиент озi бизнестi коп миллионды болашакка кiм багыттай алатынын шешедi.

ПМынадай мысал келтiрейiн. Компанияныn меншiк иесi командaны стратегиялык жобага бiрыnгай козкараска экелу, максаттар мен тапсырмаларды накты аныктау, стратегияны жузеге асыру жоспарын жасау ушiн стратегиялык сессия откiзудi шештi. Фасилитатор болуга командакурушы маманы усынылды. Иэ, оныn жумыс топтарын откiзу бойынша жаксы тэжiрибесi болды. Бiрак нэтижесiнде тапсырыс берушi стратсессия орнына жаркьн жэне естен кешпес командакуру шарасьн алды. Кoйылган тапсырмаларга катысты, мунда талкылаудыn да кажетi жок: ipi тапсырмалар тiзiмi, элсiз озара байланысты, олардыn басымдыгы мен жузеге асыру тэсiлдерiн тусiнусiз. Мен ете жетiлдiрiлген жэне тэжiрибелi сатылым немесе маркетинг саласыныn консультанттарынын фасилитатор ретiнде стратегиялык сессия отiзгенiн байкаганым бар. Мундай шаралардыn корытындысы — сатылым немесе маркетинг бойынша коп идея, бiрак стратегия мен жалпы бизнестiн дамуы туралы дерлiк ешбiр идея жок.

Идеялар тiзiмiн тудыру, мига шабуыл уйымдастыру кажет болса — бул жагдайда сараптамасы жок фасилитаторды тартуга болады. Дегенмен стратегия эзiрлеу немесе, мысалы, бизнес-модельдi пыcыктау туралы сoз болганда, дурыс сурактар аркылы эзiрлеушiлер командасын «кулгiн кезiлдiрiктен» арылту ушiн сараптама мен кажеттi кузыреттер талап етiледi.

— Тапсырыс берушi адамныn шынымен куштi фасилитатор екенiн калай аныктай алады?

— Сараптаманыn болуы кажеттiгi туралы бiз сейлестiк. Келесi кадам — маманныn активiнде канша сагат стратегиялык сессия бар екенiн нактылау, сценарийдi талкылау, бул адамныn бизнестin ерекшелiгiне канша тез сiнетiнiн аныктау. Фасилитатор бурын жумыс iстеген клиенттердiн контактiлерiн сурап, нэтижелер туралы сурауга болады. Мага катысты болса, мен мундай сурауды куттпеймiн жэне эр ыктимал клиентке сонгы бiр-екi жылда менi компанияларында стратегиялык сессия откiзуге шакырган меншiк иелерiнiн, топ-менеджерлердiн контактiлерiн беремiн. Клиенттin фасилитаторга сенетiнi манызды, себебi бiз компанияныn болашагы, оныn стратегиясы туралы айтамыз.

— Компаниялардыn сессияга дайындык процесiнде жэне оны откiзу кезiнде кателiк жасайтынын жиi байкайсыз ба? Ен типтiлерiн белiп корсете аласыз ба?

— Иэ, кателiктер болады, жэне бул калыпты жагдай. Бiрак нeмен кездесуге болатынын бiлсенiз, коп киын сэттерден аулак болу мумкiндiгi бар. Классикалык кателiктердi атап шыгайын:

— Анык, стратегиялык сессия откiзу ушiн байсалды ресурс, тэжiрибе жэне кузыреттер кажет…

— Сiз дурыс айтасыз. Сессиядан бурын мукиет дайындык жасап, деректер жинап, сарапшылармен кездесу уйымдастыру, стратегияга турткi беретiн немесе шектеу болатын трендтер мен тенденциялар тiзiмiн жасау кажет. Менiн ойымша, компания меншiк иесi немесе басшы коп миллионды бизнес туралы ойланса, бiрак буган ресурс (акша, уакыт жэне т.б.) салута дайын болмаса, бул кызык. Калаулы болашак ушiн осы жерде жэне казiр жаксы жумыс iстеу кажет.